و مراد از اين درجات ، انحراف ، در بلادى كه در جدول ثبت شده ، نهايت انحراف قطب‌نماست در آن بلد در اوقات سال . و گويند به حسب اختلاف فصول تفاوت كند و مختلف شود . علاوه بر آنكه به مرور سنوات ، همان مقدار نهايت انحراف مختلف شود . و شايد در بعض بلاد گاه منعدم شود ، باز پيدا شود . و هنوز ميزان و معيارى درست از براى اين اختلاف به دست نيامده . فالحاصل ، اين اختلاف كه در قطب‌نما پيدا شده ، باعث قلّت اعتبار و اعتماد بر آن گرديده ، پس بايد آن را همه وقت امتحان و اختبار نمود به دائره هنديه و خط نصف النهار آن ، يا به غير از دائرهء هنديه از طرق و قواعدى كه خط نصف النهار را به آن قواعد استخراج كنند . و معتبر در همه وقت و همه‌جا همان خط نصف النهار است كه صحيح استخراج شده باشد . نكتهء لغويّه : لفظ « مغناطيس » بعد از ميم غين معجمه است ، و بعد از الف ، طاء مؤلّفه . و تاء منقوطه نيز صحيح است ؛ لكن در السنهء عموم ناس بلكه اشخاص خاص و فصيح به قاف بعد از ميم اشتهار يافته در تلفّظ و كتابت ، و اين از اوهام خواص است فافهم و اغتنم ! و لفظ اوهام در مثل اين مقام ، جمع وهم به فتح هاء است ؛ به معنى غلط نه به سكون آن به معنى توهّم ، بسيارى چنين توهّم نموده‌اند . فتدبّر . اين بود تمام عبارت مرحوم شوشترى مذكور از كتاب ياد شده دربارهء انحراف مغناطيسى قطب‌نما از قطب جغرافيايى كه نقل كرده‌ايم . همان‌گونه كه در پيش هشدار داده‌ايم مسألهء شمال جغرافيايى و شمال مغناطيسى ارض ، و به عبارت ديگر فرق ميان قطب جغرافيايى و قطب مغناطيسى ارض و توجه به زاويهء انحراف ، در به كار بردن آلات قطب‌نما اهميّت بسزا دارد ، كه اكثر بدان آگاهى ندارند و نمىدانند كه در تعيين سمت قبلهء بلاد ، انحراف مغناطيسى را كه گاهى شرقى و گاهى غربى از قطب جغرافيايى است بايد رعايت كرد . خلاصه اينكه معرفت به قطب جغرافيايى و قطب مغناطيسى زمين ، براى تحصيل خط نصف النهار حقيقى كه در امتداد قطب شمال و جنوب جغرافيايى